Đừng xây nhà từ nóc: Những yếu tố cần đảm bảo trước khi sử dụng hormone trong sinh sản heo

Các loại hormone hỗ trợ sinh sản đã có mặt trên thị trường từ nhiều năm nay và mang lại hiệu quả khi được sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, khi kết quả không như mong đợi, nguyên nhân thường không nằm ở bản thân sản phẩm mà xuất phát từ những yếu tố trước đó: heo nái có thể trạng không đạt yêu cầu, chẩn đoán chỉ dựa vào quan sát chủ quan, sản phẩm được bảo quản không đúng cách hoặc sử dụng không đúng thời điểm.

Đây cũng là thông điệp xuyên suốt chuỗi bài giảng về hormone trong sinh sản heo thuộc chương trình Virbac Swine Bio-Academy, được tổng hợp trong bài viết này.

Đồng bộ hóa nái hậu bị: trước hết là chọn lọc

Đồng bộ động dục ở heo hậu bị: Chọn lọc đúng trước khi sử dụng hormone

Progestagen có tác dụng ức chế tạm thời hoạt động của trục hạ đồi – tuyến yên. Khi ngừng sử dụng, heo cái sẽ tiếp tục chu kỳ sinh sản và động dục tương đối đồng loạt. Tuy nhiên, để có được đáp ứng này, heo hậu bị phải có chu kỳ động dục trước đó. Những con chưa thành thục sinh dục hoặc đang trong tình trạng không động dục sẽ không đáp ứng với hormone. Vì vậy, việc chọn lọc heo hậu bị phải được thực hiện trước khi áp dụng phác đồ hormone, dựa trên các tiêu chí như tốc độ tăng trưởng, độ tuổi, độ dày mỡ lưng và khả năng đáp ứng với kích thích từ heo đực. Siêu âm cũng là công cụ hữu ích giúp phát hiện những con hậu bị chưa thành thục sinh dục.

Với phác đồ sử dụng altrenogest trong 18 ngày, mục tiêu là có ít nhất 95% heo cái biểu hiện động dục, thường trong vòng 5–6 ngày sau liều cuối cùng. Heo hậu bị động dục càng đồng loạt thì khả năng sinh sản càng được cải thiện, đồng thời giúp trang trại dễ dàng đạt chỉ tiêu phối giống của từng lô. Những nguyên nhân thường gặp khiến phác đồ không đạt hiệu quả như mong đợi bao gồm sử dụng hormone không đúng giờ (cần cho dùng vào cùng một thời điểm mỗi ngày, với mức chênh lệch không quá một giờ), không đảm bảo đủ liều hoặc bảo quản sản phẩm không đúng cách.

Về thời gian sử dụng, các phác đồ kéo dài dưới 5 ngày hoặc trên 15 ngày thường cho hiệu quả tốt, trong khi những phác đồ có thời gian nằm giữa hai khoảng này thường kém hiệu quả hơn.

Bảng 1 tóm tắt cơ chế tác động chính và những trường hợp sử dụng phổ biến của từng nhóm hormone.

Bảng 1. Các nhóm hormone: Tác dụng chính và ứng dụng thường gặp.

Việc sử dụng gonadotropin khoảng 24 giờ sau cai sữa sẽ khiến heo nái động dục và rụng trứng sớm hơn. Nếu áp dụng phác đồ thụ tinh nhân tạo ba lần vào những thời điểm cố định, lần phối thứ ba có thể diễn ra khi thời điểm thụ tinh tối ưu đã qua, làm giảm khả năng thụ thai (Hình 1).

Hình 1. Khoảng thời gian thụ tinh tối ưu quanh thời điểm rụng trứng và ảnh hưởng của việc rụng trứng sớm đến lần thụ tinh nhân tạo thứ ba trong phác đồ. Thời điểm thụ tinh lần hai được ước tính dựa trên khoảng cách 24 giờ giữa các lần thụ tinh.

Chẩn đoán: Điều trị khi chưa xác định rõ nguyên nhân có thể gây tổn thất lớn

Trong quản lý sinh sản, nhiều trường hợp vẫn được chẩn đoán chủ yếu dựa trên các dấu hiệu nghi ngờ, trong khi siêu âm chưa được sử dụng rộng rãi. Một tình huống điển hình là heo nái bị sót nhau hoặc viêm nội mạc tử cung, khiến thể vàng tiếp tục hoạt động và duy trì nồng độ progesterone ở mức cao. Do không có biểu hiện động dục, nái bị chẩn đoán nhầm là không động dục và được điều trị bằng gonadotropin. Tuy nhiên, khi nồng độ progesterone vẫn còn cao, việc sử dụng hormone này có thể dẫn đến hình thành u nang nang trứng (Hình 2).

Hình 2. Chẩn đoán dựa trên phỏng đoán có thể dẫn đến một loạt sai lầm trong điều trị: heo nái đang ở pha hoàng thể nhưng bị chẩn đoán nhầm là không động dục có thể được sử dụng gonadotropin, dẫn đến hình thành u nang nang trứng. Siêu âm hệ sinh sản giúp phân biệt tình trạng không động dục thực sự với pha hoàng thể.

Siêu âm giúp xác định chính xác tình trạng sinh sản của heo nái. Trong trường hợp không động dục thực sự, khi buồng trứng có kích thước nhỏ và các nang trứng chỉ khoảng 3–4 mm, có thể sử dụng gonadotropin để kích thích động dục, với điều kiện heo nái khỏe mạnh và có thể trạng tốt. Ngược lại, không nên sử dụng gonadotropin nếu nái đang ở pha hoàng thể.

Theo mức tham chiếu, 90% heo nái cần biểu hiện động dục trong vòng 7 ngày sau cai sữa và 97% trong vòng 10 ngày.

Quản lý: Quan trọng không kém việc lựa chọn sản phẩm

Các sản phẩm hormone nhạy cảm với ánh sáng và nhiệt độ, đồng thời có thể bị phân hủy khi tiếp xúc với dụng cụ sử dụng không sạch. Vì vậy, cần bảo quản và sử dụng đúng liều lượng theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm.

Heo nái chỉ ưu tiên sử dụng dinh dưỡng cho hoạt động sinh sản khi các nhu cầu khác của cơ thể đã được đáp ứng đầy đủ. Do đó, chế độ dinh dưỡng cần được xây dựng phù hợp với từng giai đoạn sinh sản. Tăng cường dinh dưỡng (flushing) có thể mang lại lợi ích cho nái sau cai sữa và những con có thể trạng gầy, nhưng ít có tác dụng đối với những con đã có thể trạng tốt. Điều kiện môi trường cũng đóng vai trò quan trọng. Stress do môi trường sống hoặc các tương tác xã hội trong đàn có thể làm thay đổi quá trình tiết hormone LH, ảnh hưởng đến khả năng duy trì hoạt động của thể vàng.

Trong phát hiện động dục, những người áp dụng các biện pháp kích thích mạnh thường phát hiện nái động dục sớm hơn. Ngược lại, nếu chỉ xác định động dục khi nái có phản xạ đứng yên chịu đực, thời điểm phát hiện thường gần với lúc rụng trứng hơn. Cả hai cách đều có thể mang lại hiệu quả, miễn là thời điểm thụ tinh nhân tạo được điều chỉnh phù hợp với phương pháp phát hiện động dục. Bên cạnh đó, việc sử dụng heo đực thí tình vẫn đóng vai trò thiết yếu.

Trước khi áp dụng bất kỳ phác đồ hormone nào, cần xác định rõ mục tiêu cần đạt được. Đối với phác đồ đồng bộ động dục, mục tiêu là ít nhất 95% heo cái biểu hiện động dục. Với phác đồ kích thích động dục bằng gonadotropin, mục tiêu là heo cái biểu hiện động dục rõ ràng, đạt chất lượng tốt trong vòng 4–7 ngày sau khi sử dụng hormone.

Thụ tinh nhân tạo theo thời gian cố định: Hiệu quả nhưng đòi hỏi quản lý chặt chẽ

Trong phương pháp thụ tinh nhân tạo theo thời gian cố định, heo cái thường được sử dụng một chất tương tự GnRH vào thời điểm đã định, sau đó được thụ tinh nhân tạo theo lịch cố định mà không cần chờ phát hiện động dục. Phương pháp này giúp giảm sự phụ thuộc vào đánh giá chủ quan khi phát hiện động dục, tiết kiệm nhân công và số liều tinh sử dụng, đồng thời giúp heo nái đẻ tập trung hơn. Tuy nhiên, các phác đồ phải được thực hiện đúng thời gian quy định, tất cả heo cái đều phải được sử dụng hormone và chi phí sản phẩm tương đối cao. Do tỷ lệ thụ thai và số con sinh ra tương đương với phương pháp thụ tinh nhân tạo thông thường, việc lựa chọn áp dụng phụ thuộc vào khả năng đáp ứng các yêu cầu về kỹ thuật, quản lý và chi phí của từng trang trại.

Các phác đồ kết hợp, sử dụng altrenogest trước rồi đến gonadotropin, cho kết quả tốt ở heo hậu bị trong những mùa có điều kiện bất lợi cho sinh sản và ở nái đẻ lứa đầu cần phục hồi thể trạng. Tuy nhiên, một lần nữa, rủi ro lớn nhất vẫn là sử dụng gonadotropin khi chưa chẩn đoán chính xác tình trạng sinh sản của heo nái.

Thông điệp xuyên suốt chuỗi bài giảng có thể được tóm gọn trong một câu: “Đừng xây nhà từ nóc.” Nói cách khác, cần đảm bảo các yếu tố nền tảng trước khi sử dụng hormone để can thiệp sinh sản.

Từng nội dung được đề cập trong bài viết này đều được trình bày chi tiết trong chuỗi bài giảng thuộc chương trình Virbac Swine Bio-Academy: [link].

Nội dung được thực hiện với sự hợp tác của Virbac.